Hugmyndir Ástþórs Magnússonar stofnanda Lýðræðishreyfingarinnar um beint og milliliðalaust lýðræði komu fyrst fram á opinberum vettvangi hérlendis í bók Guðmundar Árna Stefánssonar alþingismanns árið 1995. Síðan í aðdraganda forsetakosninga og bókinni Virkjum Bessastaði 1996. Árin eftir kosningarnar barðist Ástþór fyrir því að fá Reykholtsskóla i Borgarfirði undir friðarháskóla sem m.a. kæmi að þróun á beinu og milliliðalausu lýðræði. Meira en 20 þekktir erlendir fræðimenn höfðu lagt hugmyndinni lið, en þáverandi menntamálaráðherra Börn Bjarnason vildi frekar nota byggingarnar undir skjalasafn, sveitakrá og hótel. Í forsetakosningum 2004 spáði Ástþór því að bandaríski herinn yrði farinn fljótlega og varpaði fram þeirri hugmynd að Keflavíkurflugvöllur yrði þá boðinn undir alþjóðlega friðargæslu Sameinuðu Þjóðanna og þróunarstofnun lýðræðis.
Áhugavert er að nokkrir þingmenn, sem sumir sitja á Alþingi í dag jafnvel sem ráðherrar, hafa tekið undir þessar hugmyndir og báru upp frumvarp á Alþingi um milliliðalaust lýðræði. Hér má sjá frumvarp þeirra:
127. löggjafarþing 2001–2002.
Þskj. 144 — 144. mál.
Tillaga til þingsályktunar
um milliliðalaust lýðræði.
Flm.: Björgvin G. Sigurðsson, Einar Már Sigurðarson, Karl V. Matthíasson,
Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Margrét Frímannsdóttir,
Guðrún Ögmundsdóttir.
Alþingi ályktar að setja á stofn nefnd sem kanni möguleika á notkun netsins við að þróa
milliliðalaust lýðræði.
Nefndin kanni hvernig hægt er að nota netið til að þróa milliliðalaust lýðræði og hafi þar
að leiðarljósi öfluga persónuvernd við framkvæmd kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna á
netinu. Nefndin skal skipuð fulltrúa Háskóla Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga,
stúdentaráðs Háskóla Íslands, Alþingis Íslendinga og fulltrúum allra stjórnmálaflokkanna
sem sæti eiga á Alþingi.
Nefndin kanni jafnframt hvaða áhrif milliliðalaust lýðræði hefði á
samfélagið, efnahagslega, félagslega og stjórnmálalega, sérstaklega með
tilliti til sveitarstjórna og sveitarfélaganna þar sem auðvelt og
byltingarkennt gæti verið að nota milliliðalaust netlýðræði í miklum
mæli. Stefna skal að því að kosningar til Alþingis og sveitarstjórna
fari samhliða hefðbundnum kosningum fram á netinu innan fárra ára.
Greinargerð.
Ljóst er að þær miklu breytingar sem orðið hafa á félagslegum og
efnahagslegum aðstæðum á Vesturlöndum síðustu áratugi kalla á
breytingar á lýðræðisfyrirkomulaginu. Almenn
og góð menntun, mikil tölvueign, meiri frítími en nokkurn tíma áður
kallar allt á að fólk hafi
miklu meira um hagi sína að segja en áður. Sá tími er liðinn að
fulltrúar almennings taki allar
ákvarðanir og tímabært að færa valdið í meira mæli til fólksins. Netið
býður upp á möguleika
til að auka stórum milliliðalaust lýðræði og gera það að veruleika án
þeirra galla sem fylgja
tíðum þjóðaratkvæðagreiðslum, þar sem kjósendur þurfa að fara á
kjörstað til að greiða atkvæði. Reynslan frá Sviss segir að kjósendur
verði leiðir og kjörsókn minnki þar sem of mikið umstang fylgi því að
fara oft á ári á kjörstað. Þessu gjörbreytir netið, líkt og dæmi frá
Bandaríkjunum sýnir.
Netkosningar veruleiki.
Kosningar á netinu í kjölfar upplýsinga- og tæknibyltinganna eru að
verða að veruleika
og brýnt að kanna þegar í stað kosti þeirra og galla. Tímabært er að
stíga skrefið frá Aþenu
til internetsins við lýðræðislega stjórnarhætti og færa völdin í meira
mæli til fólksins. Fulltrúalýðræðið hefur að mörgu leyti gengið sér til
húðar, þó því fari fjarri að hægt sé að leggja
það af. Fráleitt væri að tala um stjórnskipan sem byggist ekki á
fulltrúalýðræðinu og hinn almenni borgari getur ekki tekið þennan þátt
í störfum Alþingis í sínar hendur í almennum atkvæðagreiðslum. Kjörnir
stjórnmálamenn mundu eftir sem áður semja lögin og útfæra.
Frá Aþenu til internetsins.
Í raun er kominn tími til að lýðræðið leiti upprunans, en í stað
handauppréttinganna á
Agora-torginu í Aþenu á gullöld Grikkja rétta menn nú upp hönd á netinu
þess í stað. Fulltrúalýðræði hins illa upplýsta og fátæka almennings
hefur runnið sitt skeið á enda og næsta
framfaraskeið mannkynsins þarf að eiga sér stað á stjórnmálasviðinu með
milliliðalausu lýðræði og notkun netsins við að koma því á, gera það
ódýrara og auðveldara í framkvæmd. Því
er brýnt að kanna áhrif þess á samfélagsþróunina að taka upp og efla
beint lýðræði nú í kjölfar upplýsingabyltingarinnar, þegar tölvueign og
tölvuaðgengi hefur aukist um mörgþúsund
prósent á nokkrum árum.
Lýðræði 21. aldarinnar.
Hlutverk og tilgangur þessarar tillögu er að þróa lýðræðið áfram í
ljósi aukinnar menntunar fólks og betra aðgangs að upplýsingum sem
leiðir til þess að hinn almenni borgari getur
nú tekið ákvarðanir í formi beins lýðræðis um mörg meginmál
samfélagsins. Sú aðferð kemur þó ekki í stað þeirrar nákvæmnisvinnu sem
löggjafarstarfið er. Það er fjarstæðukennt að
ætla að 21. öldin sætti sig við óbreytt fulltrúalýðræði og þeim
hverfandi áhrifum sem kjósendur hafa á stjórnun samfélagsins í gegnum
það. Þess verður krafist að bilið á milli þeirra
sem stjórna og er stjórnað minnki verulega. Við innleiðingu netsins í
lýðræðisferil okkar er
einnig komið á samræðu borgaranna við stjórnvöld, þar sem borgarar
landsins geta lagt inn
hugmyndir og verið virkir þátttakendur í stjórnun lands síns. Með sama
hætti eflist og styrkist stjórnmálasamræða í millum borgaranna um kjör
sín, eins og að mörgu leyti hefur nú þegar átt sér stað á netinu hin
síðari ár.
Bandaríska dæmið.
Líkt og fram kemur í grein Karls Blöndal í Morgunblaðinu 16. mars
árið 2000 þá gerðu
bandarískir demókratar merka tilraun með lýðræði á netinu í prófkjöri
sem viðhaft var í
Arizona í mars 2000. Var það í fyrsta sinn sem gerð var tilraun með
lagabindandi kosningu
með þeim hætti í Bandaríkjunum. Ásamt netatkvæðinu var hægt að kjósa
með því að mæta
á kjörstað eða í pósti. Tilraunin tókst vonum framar og miklum mun
fleiri tóku þátt í prófkjörinu en í fyrri prófkjörum flokksins í því
fylki. Þátttaka jókst stórum og tilgangnum var
náð. Skráðum kjósendum var útdeilt kennitölu og síðan þurftu þeir að
skrá inn upplýsingar
af tvenns konar skilríkjum til að geta greitt atkvæði á netinu, segir
Karl í grein sinni. Atkvæðagreiðslan tók um tvær mínútur og kjósendur
þurftu ekki að ómaka sig á kjörstað. Nema
þeim sem gátu ekki eða vildu ekki kjósa á netinu stóð til boða að
greiða atkvæði með hefðbundnum hætti. Kosning á netinu dregur jafnframt
stórum úr því umfangi og þeim kostnaði
sem fylgir stórum atkvæðagreiðslum.
Nýjar leiðir.
Það fyrirkomulag sem viðgengist hefur síðustu tvær aldirnar í formi
fulltrúalýðræðisins
hefur að mörgu leyti gengið sér til húðar. Það er löngu tímabært að
kanna nýjar leiðir til að
íbúar geti haft áhrif á stjórn samfélagsins með beinum og
milliliðalausum hætti. Heimurinn
hefur gjörbreyst frá þeim tíma þegar verjandi var að óskir fólksins
þyrftu að fara í gegnum
fulltrúa þess að einu eða öllu leyti, fulltrúa sem höfðu tíma og
aðstæður til að sinna mikilvægum ákvarðanatökum en almenningur ekki. Nú
hefur þorri almennings aðstæður og upplýsingu til að taka sjálfur
stærri ákvarðanir um hagi sína og líf.
Starfsemi flokkanna.
Milliliðalaust lýðræði í gegnum netið þar sem fólkið tekur í æ
meira mæli ákvarðanir sjálft
er sú framþróun sem þarf að eiga sér stað í stjórnmálalífinu. Þá í
formi þjóðaratkvæðagreiðslna þar sem ákveðinn hluti atkvæðisbærra
borgara getur krafist þess að ákveðin mál
verði tekin til atkvæða af þegnum þjóðarinnar eða íbúum einstakra
sveitarfélaga, sérstaklega
með tilliti til þeirra auknu verkefna sem sveitarfélögunum hefur verið
falið. Einnig ber að
skoða sérstaklega hvernig notkun netsins getur, og hefur þegar,
gjörbreytt starfsemi og eðli
stjórnmálaflokka og þátttöku félaga þeirra í starfseminni, í gegnum
netið og tölvupóstlista
og hina ýmsu umræðuhópa sem starfræktir eru á netinu og fólk skráir sig
sérstaklega í. Þetta
er umbylting á möguleikum til öflugrar og skapandi stjórnmálaumræðu
innan flokka. Með
þessum hætti styrkir netið stjórnmálastarf og stjórnmálaflokka í stað
þess að veikja, eins og
vikið er að síðar.
Persónuvernd.
Hættan er sú að tíðar atkvæðagreiðslur valdi því að fólk verði
leitt á því að taka þátt í
þeim, nenni ekki að ómaka sig á kjörstað oft eða nokkrum sinnum á ári.
Lausnin á þeim
vanda og fram hjá þeirri hættu er lýðræði á netinu. Við þróun og notkun
netsins við atkvæðagreiðslur er brýnt að gæta fyllsta öryggis við
persónuvernd og kanna til hlítar allar leiðir til
að tryggja það í rafrænum kosningum. Gæta skal þess að áfram verði
viðhafðar hefðbundnar
atkvæðagreiðslur til hliðar við netkosningar til að tryggja að fólk sem
sökum fátæktar, elli
eða annarra aðstæðna getur ekki nýtt sér netið hafi fulla aðkomu að
kosningunum. Stefna
skal að því að allar þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram á netinu,
samhliða hefðbundnum kosningum eða póstkosningum og síðar meir
kosningar til Alþingis og sveitarstjórna.
Gætt að minnihlutahópum.
Mesta áhyggjuefnið er hvernig minnihlutahópum reiðir af við beint
lýðræði, og sérstaklega beint lýðræði á netinu. Tryggja þarf að engir
hópar verði út undan í þessari þróun enda
er tilgangurinn stóri að gera fólk að betri og ábyrgari borgurum. Tölur
sýna að þátttaka fólks
sem er fátækt og lítið menntað er minni en annarra í
þjóðaratkvæðagreiðslum, svo dæmi sé
tekið. Skoða þarf sérstaklega hvernig tryggja má að kjör og aðgengi
tiltekinna minnihlutahópa að samfélaginu og ákvarðanatöku innan þess
versni ekki í milliliðalausu lýðræði, heldur
batni.
Spilling og mútur.
Meginviðfangsefni stjórnmálastarfsins er að komast að því hvaða
lausnir flestir telja bestar og séu til mestra hagsbóta. Einfaldast er
að spyrja fólkið að því beint í stað þess að fela
það nokkrum fulltrúum þess. Beint lýðræði upprætir óhófleg áhrif
fjársterkra og háværra
hagsmunaafla sem oft hafa mikil áhrif á kjörna fulltrúa
stjórnmálaflokkanna, ekki síst þegar
litið er til Íslands þar sem bókhald flokkanna er lokað og fjárreiður
þeirra leyndarmál, í því
efni vísa flutningsmenn í frumvarp Jóhönnu Sigurðardóttur alþingismanns
um fjárreiður
flokkanna. Miklu erfiðara er að hafa áhrif á kosningu heillar þjóðar
enda erfitt að múta þjóð
og erlendar rannsóknir frá Bandaríkjunum og Sviss sýna fram á að
fjársterk hagsmunasamtök
mega sín mun minna í þjóðaratkvæðagreiðslum en í beinum áhrifum á
kjörna fulltrúa. Fjölmiðlar og borgarar landsins eiga skýlausa kröfu á
að vita hvaða stórfyrirtæki hafa styrkt
flokkanna og sjá þannig svart á hvítu hver ítök þeirra eru í viðkomandi
flokki.
Leynd og pukur með fjármál flokkanna grafa undan tiltrú almennings á stjórnmálum og
stjórnmálamönnum og þar með lýðræðinu. Það er ekki hægt að byggja upp öflugt samfélag
nema við búum við öflugt lýðræði. Ríki leynd yfir fjárreiðum stjórnmálaflokka er líklegt að
dragi úr trausti almennings gagnvart lýðræðislega kjörnum fulltrúum þjóðþinga og ekki síður
gagnvart stofnunum samfélagsins, sem hafa umboð löggjafarvaldsins til að sinna eftirliti með
leikreglum samfélagsins. Milliliðalaust lýðræði er leiðin til að brjóta á bak aftur ægivald
hagsmunaaflanna og peningaaflanna í samfélaginu og færa valdið til fólksins milliliðalaust.
Hæg þróun.
Ákveðin skilyrði þarf að setja um umfang mála sem borin eru undir
þjóðina og fjölda
þeirra á ári. Brýnt er að ofgera ekki þjóðinni með of tíðum
atkvæðagreiðslum. Notkun netsins
slær hins vegar á hættuna á því að fólk hætti að ómaka sig við að mæta
á kjörstað þar sem
miklum mun auðveldara verður að framkvæma kosninguna. Þróunin frá Aþenu
til internetsins hefur í sjálfu sér verið afar hæg ef miðað er við þær
miklu breytingar sem orðið hafa á
samfélagsháttum og aðstæðum almennings í lýðræðislöndum heims síðustu
tvö hundruð árin.
Ísland tilraunastofa.
Þegar litið er til framþróunar lýðræðisins er gagnlegt að vitna til
orða Jóns Baldvins
Hannibalssonar sendiherra og fyrrum alþingismanns jafnaðarmanna:
„Íslendingar ættu að
geta hugsað sér að verða tilraunastofa í frekari þróun lýðræðislegra
stjórnarhátta vegna lýðræðishefðar okkar, menntunarstigs og fámennis
þjóðarinnar sem ætti að auðvelda að láta tilraunina heppnast. Lýðræði
okkar er í grundvallaratriðum vanburðugt og ófullkomið vegna
þess að við höfum aldrei í lýðveldissögunni notið þeirra
grundvallarmannréttinda sem felast
í jöfnum atkvæðisrétti, einn maður eitt atkvæði, né heldur notið þess
að geta ráðið persónuvali í kosningum. Af þessum sökum er vafalaust
kominn tími til að endurmeta reynsluna og
hugsa stærra. Hugmyndir um að nýta upplýsingatækni og miðlun í
tilraunum með þjóðaratkvæðagreiðslur og beina þátttöku almennings, með
minna vægi fulltrúalýðræðisins, eru fyllilega tímabærar og mjög
áhugaverðar. Tilgangurinn er auðvitað að auka ábyrgð og sjálfsaga
kjósenda, þeir yrðu að taka beina ábyrgð á afleiðingum gerða sinna með
slíku vali. Það væri
verið að styrkja þá sem stoð lýðræðisins sem byggist ekki aðeins á
réttindum heldur líka
skyldum.“ Jón Baldvin Hannibalsson, Mbl. 25. maí 1997.
Jafn atkvæðaréttur.
Um leið og við eflum beint lýðræði er nauðsynlegt að jafna
atkvæðaréttinn til fulls og gera
Ísland að einu kjördæmi. Fyrir því eru engin rök að atkvæði allra
Íslendinga séu ekki jafngild. Misjafnt vægi atkvæða er ekkert annað en
skýlaust mannréttindabrot og svartur blettur
á stjórnmálum landsins. Jafn atkvæðisréttur er þó fyrst og fremst
spurning um mannréttindi
og með því að gera landið að einu kjördæmi þá væri tryggt að allir í
landinu hefðu nákvæmlega sömu möguleika til að hafa áhrif á stjórn
landsins, því öll atkvæði væru jafnþung.
Stefna ætti að því um leið og stigin eru fyrstu skref í átt til
milliliðalauss lýðræðis að atkvæðavægi verði jafnt með því að landið
verði gert að einu kjördæmi.
Breytt stjórnmál.
Milliliðalaust og beint lýðræði hefur það vissulega í för með sér
að það veikir stjórnmálaflokkana sem lýðræðislega kjölfestu í
stjórnmálum en styrkir þá með öðrum hætti, eins og
komið er inn á í greinargerðinni. Hins vegar hefur það á margan hátt
átt sér stað nú þegar. Með hruni alræðisríkjanna í austri hefur vægi
hinnar hugmyndafræðilegu baráttu sem skipaði
fólki í tvær hatrammar fylkingar, gráar fyrir pólitískum járnum,
minnkað verulega þó að átök
hugmyndafræðinnar séu að sjálfsögðu enn við lýði og verði alltaf þegar
menn takast á um
hlutverk ríkisvaldsins, skattheimtu og forgangsröðun verkefna hins
opinbera o.s.frv. Á móti
kemur að með endalokum átakanna miklu á milli pólanna tveggja sem
tókust á í kalda stríðinu skapast jarðvegur fyrir heilbrigða
stjórnmálaumræðu og þar af leiðandi fyrir milliliðalaust lýðræði. Líkt
og segir í þeirri máttugu úttekt sem breska tímaritið Economist gerði
fyrir
fimm árum og Morgunblaðið birti í aukablaði árið 1997: „En þetta eru
smáatriði borið saman
við þá hávaðasömu bardaga sem sósíalisminn og einstaklingshyggjan,
markaðshagkerfið og
miðstýringin háðu forðum.“ Mbl. 25. maí 1997.
Hvað er lýðræði?
En hvað er lýðræði? Ef við skilgreinum lýðræði sem hugmyndina um að
fólkið skuli ráða
þá er milliliðalaust lýðræði mun nær upprunanum en það
lýðræðisfyrirkomulag sem tíðkast
hefur víðast hvar og felur í sér kosningar til löggjafar- og eða
framkvæmdarvalds á nokkurra
ára fresti. Til að taka nýlegt íslenskt dæmi um raunverulegt lýðræði má
nefna atkvæðagreiðsluna sem átti sér stað í Reykjavík fyrir nokkrum
mánuðum um framtíðarstað flugvallarins í Vatnsmýrinni. Sú
atkvæðagreiðsla var merkileg tilraun í milliliðalausu lýðræði og
líklegt er að hún gefi tóninn fyrir innleiðingu beins lýðræðis á
sveitarstjórnarstiginu, þar sem
það á allra best við og líklegast til að taka út sinn þroska sem
lýðræðisform framtíðarinnar.
Tæknin hefur breytt eðli og inntaki lýðræðisins, líkt og Ólafur
Ragnar Grímsson, forseti
Íslands, sagði svo eftirminnilega í ræðu við setningu Alþingis í
október árið 2000. Nú er einstaklingurinn hjá jafn vel upplýstri þjóð
og Íslendingum þess umkominn að veita álit sitt og
umsögn, nánast hvenær sem er í krafti þekkingar sinnar og hæfni.
Menntabyltingin og aðgengi að upplýsingum gera þetta að veruleika og
eiga að fleyta okkur frá fulltrúalýðræði síðustu alda til
milliliðalausrar þátttöku borgaranna sjálfra við stjórnun samfélags
síns.
128. löggjafarþing 2002–2003.
Þskj. 931 — 577. mál. Tillaga til þingsályktunar
um milliliðalaust lýðræði.
Flm.: Björgvin G. Sigurðsson, Össur Skarphéðinsson, Einar Már Sigurðarson,
Karl V. Matthíasson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Guðrún Ögmundsdóttir,
Gísli S. Einarsson.
Alþingi ályktar að setja á stofn nefnd sem kanni möguleika á að
þróa milliliðalaust lýðræði og kosti rafrænna aðferða við framkvæmd
þess. Nefndin kanni einnig hvernig hægt er
að nota netið til að þróa milliliðalaust lýðræði og hafi þar að
leiðarljósi öfluga persónuvernd
við framkvæmd kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna á netinu.
Nefndin skal skipuð fulltrúa Háskóla Íslands, Neytendasamtakanna, háskólaráðs Háskóla
Íslands, Alþýðusambands Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga, stúdentaráðs Háskóla
Íslands, Alþingis Íslendinga og fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi.
Nefndin kanni jafnframt hvaða áhrif milliliðalaust lýðræði hefði á
samfélagið, efnahagslega, félagslega og stjórnmálalega, sérstaklega með
tilliti til sveitarstjórna og sveitarfélaganna þar sem auðvelt og
byltingarkennt gæti verið að nota milliliðalaust lýðræði í
miklum mæli. Nefndin skili greinargerð eigi síðar en eftir sex mánuði.
Greinargerð.
Markmiðið með þessari tillögu er að þróa lýðræðið áfram í ljósi aukinnar menntunar og
betra aðgangs að upplýsingum. Markmiðið er að Ísland verði tilraunastofa við þróun
lýðræðisins og fánaberi framþróunar lýðræðislegra stjórnarhátta þar sem hinn almenni
borgari kemur í sem mestum mæli að meginákvörðunum samfélagsins. Þær miklu breytingar
sem orðið hafa á félagslegum og efnahagslegum aðstæðum á Vesturlöndum síðustu áratugi
kalla á breytingar á lýðræðisfyrirkomulaginu. Almenn og góð menntun, mikil tölvueign,
meiri frítími en nokkurn tíma áður kallar á að almenningur hafi miklu meira um hagi sína að
segja en áður. Sá tími á að vera liðinn að fulltrúar almennings taki allar ákvarðanir og
tímabært að færa valdið í ríkari mæli til fólksins. Fulltrúalýðræðið í óbreyttri mynd er
fyrirbæri fortíðar og mikilvægt framfaramál fyrir almenning að milliliðalaust lýðræði verði
eflt og það tekið upp hvort heldur er á sveitarstjórnarstiginu eða í landsmálunum.
Lýðræði 21. aldarinnar.
Það er brýnt að hafa það að leiðarljósi við stefnumörkun um beint lýðræði að hlutverk
sveitarfélaganna verður æ mikilvægara eftir því sem þau stækka og verkefnum þeirra fjölgar.
Valddreifingunni frá ríki til sveitarfélaga á að fylgja aukið milliliðalaust lýðræði þar sem
valdið er um leið fært frá Alþingi til nærþjónustunnar í sveitarfélögunum.
Við innleiðingu netsins í lýðræðisferil okkar er einnig komið á samræðu borgaranna við
stjórnvöld, þar sem borgarar landsins geta lagt inn hugmyndir og verið virkir þátttakendur
í stjórnun lands síns. Með sama hætti eflist og styrkist stjórnmálasamræða í millum borgaranna um kjör sín.
Nýjar leiðir.
Það fyrirkomulag sem viðgengist hefur síðustu tvær aldirnar í formi fulltrúalýðræðisins
hefur að mörgu leyti runnið sitt skeið. Það er tímabært að kanna nýjar leiðir til að íbúar geti
haft áhrif á stjórn samfélagsins með beinum og milliliðalausum hætti. Heimurinn hefur
gjörbreyst frá þeim tíma þegar verjandi var að óskir fólksins þyrftu að fara í gegnum fulltrúa
þess að einu eða öllu leyti, fulltrúa sem höfðu tíma og aðstæður til að sinna mikilvægri
ákvarðanatöku en almenningur ekki. Nú hefur þorri almennings aðstæður og upplýsingu til
að taka sjálfur stærri ákvarðanir um hagi sína og líf. Milliliðalaust lýðræði leiðir til
heilbrigðari og opnari stjórnarhátta þar sem tryggt er að almannahagsmunir ráði för en ekki
sérhagsmunir einstakra valdablokka sem geta keypt sér áhrif í krafti fjármagnsins og aukinna
áhrifa viðskiptalífsins í samfélaginu. Beint lýðræði er góð leið til þess að búa svo um hnúta
að ýtrustu hagsmunir hins almenna borgara ráði ákvarðanatöku um stærstu hagsmunamál
þjóðarinnar.
Þjóðaratkvæðagreiðslur.
Milliliðalaust lýðræði er sú framþróun sem þarf að eiga sér stað í
stjórnmálalífinu í formi
þjóðaratkvæðagreiðslna eða atkvæðagreiðslna innan einstakra
sveitarfélaga. Þjóðaratkvæðagreiðslu eða allsherjaratkvæðagreiðslu
atkvæðisbærra íbúa sveitarfélags um ákveðin mál á
að vera hægt að krefjast af tilteknum hluta atkvæðisbærra borgara,
ákveðins hlutfalls Alþingismanna eða sveitarstjórnarmanna viðkomandi
sveitarfélaga, sbr. frumvarp Jóhönnu Sigurðardóttur um
þjóðaratkvæðagreiðslur. Sveitarstjórnarstigið er sá vettvangur
samfélagsins
sem best er til þess fallinn að stuðla að jöfnuði og félagslegu
réttlæti í samfélaginu. Þar sem
við greiðum eftir getu og fáum þjónustu eftir þörfum. Sveitarfélögin
eru vettvangur nærþjónustunnar og innan þeirra er hvað auðveldast að
hafa yfirsýn yfir kjör fólks.
Hlutverk sveitarstjórna.
Breytt hlutverk sveitarstjórna kallar á nýjar reglur við alla stóra ákvarðanatöku innan
þeirra. Íbúalýðræði felur í sér lausn á því. Þar eru íbúar sveitarfélagsins kallaðir til leiks,
fengnir til samráðs um lausnir og skipulag. Enginn veit betur en fólkið sjálft hverjar þarfirnar
eru og hvernig íbúar hvers sveitarfélags vilja forgangsraða fjármunum þess í eigin þágu.
Samráðsvettvangur íbúalýðræðisins felur það einnig sjálfkrafa í sér að deilur og átök minnka
til muna og stjórnmálin verða heilbrigðari fyrir vikið. Samræður um sameiginleg mál í stað
hatrammra deilna.
Sveitarfélögin eiga að koma sér upp formlegum farvegi fyrir íbúana, íbúaþingi, um öll
meginmál samfélagsins. Þannig stjórnum við með fólkinu og í þess þágu þar sem þeirra
viðhorf og skoðanir eru höfð til hliðsjónar allt ákvarðanatökuferlið. Með þessu móti köllum
við fram þann félagslega auð sem í fólkinu býr og sköpum traust á milli stjórnvalda og íbúa.
Hlutverk sveitarstjórna hefur breyst verulega á liðnum missirum, en kerfið hefur staðið í stað.
Verkefnum hefur fjölgað mikið og samstarf sveitarfélaganna við einkageirann hefur að sama
skapi aukist, í formi ýmiss konar þjónustusamninga. Á næstu árum er fyrirsjáanlegt að þetta
hlutverk breytist enn frekar eftir því sem valddreifing eykst í samfélaginu og fleiri hlutverk
eru færð frá ríki til sveitarfélaga. Ákvarðanirnar á að taka sem næst fólkinu og með fólkinu.
Til nánari upplýsinga er vísað í frumvarp Margrétar Frímannsdóttur um íbúalýðræði (þskj.
15, 15. mál).
Frá Aþenu til alnetsins.
Kominn er tími til að lýðræðið leiti upprunans, en í stað handauppréttinganna á Agora í
Aþenu á gullöld Grikkja er að myndast möguleiki á að rétta upp hönd á netinu þess í stað.
Netið býður upp á möguleika og mun gera það í auknum mæli eftir því sem persónuvernd
upplýsinga á netinu þróast, til að auka stórum milliliðalaust lýðræði og gera það að veruleika
án þeirra galla sem fylgja tíðum þjóðaratkvæðagreiðslum, þar sem kjósendur þurfa að fara
á kjörstað til að greiða atkvæði. Reynslan frá Sviss segir að kjörsókn minnki þar sem of
mikið umstang fylgi því að fara oft á ári á kjörstað. Þessu breytir netið, líkt og dæmi frá
Bandaríkjunum sýnir.
Kosningar á netinu í kjölfar upplýsinga- og tæknibyltinganna eru að verða að veruleika
og brýnt að kanna þegar í stað kosti þeirra og galla í samhengi við þróun milliliðalauss lýðræðis.
Persónuvernd.
Hættan er sú að tíðar atkvæðagreiðslur valdi því að fólk verði
leitt á því að taka þátt í
þeim, nenni ekki að ómaka sig á kjörstað oft eða nokkrum sinnum á ári.
Lausnin á þeim
vanda og fram hjá þeirri hættu er lýðræði á netinu. Við þróun og notkun
netsins við atkvæðagreiðslur er brýnt að gæta fyllsta öryggis við
persónuvernd og kanna til hlítar allar leiðir til
að tryggja það í rafrænum kosningum. Gæta skal þess að áfram verði
viðhafðar hefðbundnar
atkvæðagreiðslur til hliðar við netkosningar til að tryggja að fólk sem
sökum fátæktar, elli
eða annarra aðstæðna getur ekki nýtt sér netið hafi fulla aðkomu að
kosningunum. Stefna
skal að því að allar þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram á netinu,
samhliða hefðbundnum kosningum eða póstkosningum, og síðar meir
kosningar til Alþingis og sveitarstjórna.
Gætt að minnihlutahópum.
Mesta áhyggjuefnið er hvernig minnihlutahópum reiðir af við beint
lýðræði, og sérstaklega beint lýðræði á netinu. Tryggja þarf að engir
hópar verði út undan í þessari þróun enda
er tilgangurinn stóri að gera fólk að betri og ábyrgari borgurum. Tölur
sýna að þátttaka fólks
sem er fátækt og lítið menntað er minni en annarra í
þjóðaratkvæðagreiðslum, svo dæmi sé
tekið. Skoða þarf sérstaklega hvernig tryggja má að kjör og aðgengi
tiltekinna minnihlutahópa að samfélaginu og ákvarðanatöku innan þess
versni ekki í milliliðalausu lýðræði, heldur
batni.
Óhófleg áhrif fjármagnsins.
Meginviðfangsefni stjórnmálastarfsins er að komast að því hvaða lausnir flestir telja
bestar og séu til mestra hagsbóta. Einfaldast er að spyrja fólkið að því beint í stað þess að fela
það nokkrum fulltrúum þess. Beint lýðræði upprætir óhófleg áhrif fjársterkra og háværra
hagsmunaafla sem oft hafa mikil áhrif á kjörna fulltrúa stjórnmálaflokkanna, ekki síst þegar
litið er til Íslands þar sem bókhald flokkanna er lokað og fjárreiður þeirra leyndarmál. Í því
efni vísa flutningsmenn í frumvarp Jóhönnu Sigurðardóttur alþingismanns um fjárreiður
flokkanna. Miklu erfiðara er að hafa áhrif á kosningu heillar þjóðar enda erfitt að múta þjóð
og erlendar rannsóknir frá Bandaríkjunum og Sviss sýna fram á að fjársterk hagsmunasamtök
mega sín mun minna í þjóðaratkvæðagreiðslum en í beinum áhrifum á kjörna fulltrúa.
Fjölmiðlar og borgarar landsins eiga skýlausa kröfu á að vita hvaða stórfyrirtæki hafa styrkt
flokkanna og sjá þannig svart á hvítu hver ítök þeirra eru í viðkomandi flokki.
Leynd og pukur með fjármál flokkanna grafa undan tiltrú almennings
á stjórnmálum og
stjórnmálamönnum og þar með lýðræðinu. Það er ekki hægt að byggja upp
öflugt samfélag
nema við búum við öflugt lýðræði. Ríki leynd yfir fjárreiðum
stjórnmálaflokka er líklegt að dragi úr trausti almennings gagnvart
lýðræðislega kjörnum fulltrúum þjóðþinga og ekki síður
gagnvart stofnunum samfélagsins, sem hafa umboð löggjafarvaldsins til
að sinna eftirliti með
leikreglum samfélagsins. Milliliðalaust lýðræði er leiðin til að minnka
verulega áhrif
fjármagnseigenda í samfélaginu og færa valdið til fólksins
milliliðalaust. Vald peninganna
í pólitíkinni hefur aldrei verið meira en nú og er mikilvægt að minnka
það og tryggja
heilbrigða og eðlilega stjórnarhætti þar sem almannahagsmunir ráða för
en ekki hagsmunir
valdamikilla sérhagsmunahópa.
Ísland tilraunastofa.
Þegar litið er til framþróunar lýðræðisins er gagnlegt að vitna til
orða Jóns Baldvins
Hannibalssonar sendiherra og fyrrum alþingismanns jafnaðarmanna:
„Íslendingar ættu að
geta hugsað sér að verða tilraunastofa í frekari þróun lýðræðislegra
stjórnarhátta vegna
lýðræðishefðar okkar, menntunarstigs og fámennis þjóðarinnar sem ætti
að auðvelda að láta
tilraunina heppnast. Lýðræði okkar er í grundvallaratriðum vanburðugt
og ófullkomið vegna
þess að við höfum aldrei í lýðveldissögunni notið þeirra
grundvallarmannréttinda sem felast
í jöfnum atkvæðisrétti, einn maður eitt atkvæði, né heldur notið þess
að geta ráðið persónuvali í kosningum. Af þessum sökum er vafalaust
kominn tími til að endurmeta reynsluna og
hugsa stærra. Hugmyndir um að nýta upplýsingatækni og miðlun í
tilraunum með þjóðaratkvæðagreiðslur og beina þátttöku almennings, með
minna vægi fulltrúalýðræðisins, eru fyllilega tímabærar og mjög
áhugaverðar. Tilgangurinn er auðvitað að auka ábyrgð og sjálfsaga
kjósenda, þeir yrðu að taka beina ábyrgð á afleiðingum gerða sinna með
slíku vali. Það væri
verið að styrkja þá sem stoð lýðræðisins sem byggist ekki aðeins á
réttindum heldur líka
skyldum.“ Jón Baldvin Hannibalsson, Mbl. 25. 4. 1997.
Jafn atkvæðaréttur.
Um leið og við eflum beint lýðræði er nauðsynlegt að jafna
atkvæðaréttinn til fulls og gera
Ísland að einu kjördæmi. Fyrir því eru engin rök að atkvæði allra
Íslendinga séu ekki jafngild. Misjafnt vægi atkvæða er ekkert annað en
skýlaust mannréttindabrot og svartur blettur
á stjórnmálum landsins. Jafn atkvæðisréttur er þó fyrst og fremst
spurning um mannréttindi
og með því að gera landið að einu kjördæmi þá væri tryggt að allir í
landinu hefðu nákvæmlega sömu möguleika á að hafa áhrif á stjórn
landsins, því að öll atkvæði væru jafnþung.
Stefna ætti að því um leið og stigin eru fyrstu skref í átt til milliliðalauss lýðræðis að
atkvæðavægi verði jafnt með því að landið verði gert að einu kjördæmi.
Lýðræðisform framtíðarinnar.
Ef lýðræði er skilgreint þannig að fólkið skuli ráða, þá er
milliliðalaust lýðræði mun nær
upprunanum en það lýðræðisfyrirkomulag sem tíðkast hefur víðast hvar og
felur í sér
kosningar til löggjafar- eða framkvæmdarvalds á nokkurra ára fresti.
Til að taka nýlegt
íslenskt dæmi um raunverulegt lýðræði má nefna atkvæðagreiðsluna sem
átti sér stað í
Reykjavík fyrir tveimur árum um framtíðarstað flugvallarins í
Vatnsmýrinni. Sú atkvæðagreiðsla var merkileg tilraun í milliliðalausu
lýðræði og líklegt er að hún gefi tóninn fyrir
innleiðingu beins lýðræðis á sveitarstjórnarstiginu, þar sem það á
allra best við og líklegast
til að taka út sinn þroska sem lýðræðisform framtíðarinnar.
Tæknin hefur breytt eðli og inntaki lýðræðisins. Nú er einstaklingurinn hjá jafn vel
upplýstri þjóð og Íslendingar eru þess umkominn að veita álit sitt og umsögn nánast hvenær
sem er í krafti þekkingar sinnar og hæfni. Menntabyltingin og aðgengi að upplýsingum gerir
þetta að veruleika og eiga að fleyta okkur frá fulltrúalýðræði síðustu alda til milliliðalausrar
þátttöku borgaranna sjálfra við stjórn samfélagsins.
130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 906 — 600. mál. Tillaga til þingsályktunar
um milliliðalaust lýðræði.
Flm.: Björgvin G. Sigurðsson, Jón Gunnarsson, Katrín Júlíusdóttir, Jóhann Ársælsson,
Anna Kristín Gunnarsdóttir, Einar Már Sigurðarson, Össur Skarphéðinsson.
Alþingi ályktar að setja á stofn nefnd sem kanni möguleika við að
þróa milliliðalaust lýðræði og kosti rafrænna aðferða við framkvæmd
þess. Nefndin kanni einnig hvernig hægt er
að nota netið til að þróa milliliðalaust lýðræði og hafi þar að
leiðarljósi öfluga persónuvernd
við framkvæmd kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna á netinu.
Nefndin verði skipuð fulltrúa Háskóla Íslands, Háskólans í
Reykjavík, Viðskiptaháskólans
á Bifröst, Háskólans á Akureyri, Neytendasamtakanna, ASÍ, Sambands
íslenskra sveitarfélaga, stúdentaráðs Háskóla Íslands, og fulltrúum
allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi.
Nefndin kanni jafnframt hvaða áhrif milliliðalaust lýðræði hefði á
samfélagið, efnahagslega, félagslega og stjórnmálalega, sérstaklega með
tilliti til sveitarstjórna og sveitarfélaganna þar sem auðvelt er að
nota milliliðalaust lýðræði í miklum mæli. Nefndin skili greinargerð
eigi síðar en eftir sex mánuði.
Greinargerð.
Markmiðið með þessari tillögu er að þróa lýðræðið áfram í ljósi
aukinnar menntunar og
bætts aðgangs að upplýsingum. Markmiðið er að Ísland verði fánaberi í
framþróun lýðræðislegra stjórnarhátta þar sem hinn almenni borgari
kemur í sem mestum mæli að meginákvörðunum samfélagsins. Þær miklu
breytingar sem orðið hafa á félagslegum og efnahagslegum
aðstæðum á Vesturlöndum síðustu áratugi kalla á breytingar á
lýðræðisfyrirkomulaginu.
Almenn og góð menntun, mikil tölvueign og meiri frítími en nokkurn tíma
áður kallar á að
almenningur hafi miklu meira um hagi sína að segja en áður. Sá tími á
að vera liðinn að fulltrúar almennings taki allar ákvarðanir. Tímabært
er að færa valdið í ríkari mæli til fólksins.
Lýðræði 21. aldarinnar.
Mikilvægt er að hafa það að leiðarljósi við stefnumörkun um beint lýðræði að hlutverk
sveitarfélaganna verður æ mikilvægara eftir því sem þau stækka og verkefnum þeirra fjölgar.
Valddreifingunni frá ríki til sveitarfélaga á að fylgja aukið milliliðalaust lýðræði þar sem
valdið er um leið fært frá Alþingi til nærþjónustunnar í sveitarfélögunum.
Við innleiðingu netsins í lýðræðisferil okkar yrði einnig komið á samræðu borgaranna við
stjórnvöld, þar sem borgarar landsins gætu lagt inn hugmyndir og verið virkir þátttakendur
í stjórnun lands síns. Með sama hætti eflist og styrkist stjórnmálasamræða í millum borgaranna um kjör sín.
Nýjar leiðir.
Það fyrirkomulag sem viðgengist hefur síðustu tvær aldirnar í formi
fulltrúalýðræðisins
hefur að mörgu leyti runnið sitt skeið. Það er tímabært að kanna nýjar
leiðir til að íbúar geti
haft bein og milliliðalaus áhrif á stjórn samfélagsins. Heimurinn hefur
breyst frá þeim tíma
þegar verjandi var að óskir fólksins þyrftu að fara í gegnum fulltrúa
þess að einu eða öllu
leyti, fulltrúa sem höfðu tíma og aðstæður til að sinna mikilvægum
ákvarðanatökum ólíkt
almenningi. Nú hefur þorri almennings aðstæður og upplýsingar til að
taka sjálfur stærri
ákvarðanir um hagi sína og líf. Milliliðalaust lýðræði leiðir til
heilbrigðari og opnari stjórnarhátta þar sem tryggt er að
almannahagsmunir ráði för en ekki sérhagsmunir einstakra valdablokka
sem geta keypt sér áhrif í krafti fjármagnsins og aukinna áhrifa
viðskiptalífsins í samfélaginu. Beint lýðræði er góð leið til þess að
búa svo um hnúta að ýtrustu hagsmunir hins
almenna borgara ráði ákvarðanatöku um stærstu hagsmunamál þjóðarinnar.
Þjóðaratkvæðagreiðslur.
Milliliðalaust lýðræði er sú framþróun sem þarf að eiga sér stað í
stjórnmálalífinu í formi
þjóðaratkvæðagreiðslna eða atkvæðagreiðslna innan einstakra
sveitarfélaga. Þjóðaratkvæðagreiðslu eða allsherjaratkvæðagreiðslu
atkvæðisbærra íbúa sveitarfélags um ákveðin mál á
að vera hægt að krefjast af tilteknum hluta atkvæðisbærra borgara,
ákveðins hlutfalls alþingismanna eða sveitarstjórnarmanna viðkomandi
sveitarfélaga, sbr. frumvarp Jóhönnu Sigurðardóttur um
þjóðaratkvæðagreiðslur á 128. þingi. Sveitarstjórnarstigið er sá
vettvangur
samfélagsins sem best er til þess fallinn að stuðla að jöfnuði og
félagslegu réttlæti. Þar
greiðum við eftir getu og fáum þjónustu eftir þörfum. Sveitarfélögin
eru vettvangur nærþjónustunnar og innan þeirra er hvað auðveldast að
hafa yfirsýn yfir kjör fólks.
Hlutverk sveitarstjórna og íbúalýðræði.
Breytt hlutverk sveitarstjórna kallar á nýjar reglur þegar veigamiklar ákvarðanir eru teknar
innan þeirra. Íbúalýðræði felur í sér lausn á því. Þar eru íbúar sveitarfélagsins kallaðir til
leiks, fengnir til samráðs um lausnir og skipulag. Enginn veit betur en fólkið sjálft hverjar
þarfirnar eru og hvernig íbúar hvers sveitarfélags vilja forgangsraða fjármunum þess í eigin
þágu. Samráðsvettvangur íbúalýðræðisins felur það einnig sjálfkrafa í sér að deilur og átök
minnka til muna og stjórnmálin verða heilbrigðari fyrir vikið. Samræður um sameiginleg mál
koma í stað hatrammra deilna. Sveitarfélögin ættu að koma sér upp formlegum farvegi fyrir
íbúana, íbúaþingi, um öll meginmál samfélagsins.
Hlutverk sveitarstjórna hefur breyst verulega á liðnum missirum, en kerfið hefur staðið
í stað. Verkefnum hefur fjölgað mikið og samstarf sveitarfélaganna við einkageirann hefur
að sama skapi aukist, í formi ýmiss konar þjónustusamninga. Á næstu árum er fyrirsjáanlegt
að þetta hlutverk breytist enn frekar eftir því sem valddreifing eykst í samfélaginu og fleiri
hlutverk eru færð frá ríki til sveitarfélaga. Ákvarðanirnar á að taka sem næst fólkinu og með
fólkinu. Til nánari upplýsinga er vísað í frumvarp Margrétar Frímannsdóttur o.fl. um íbúalýðræði (þskj. 156, 156. mál).
Frá Aþenu til alnetsins.
Kominn er tími til að lýðræðið leiti upprunans, en í stað
handauppréttinganna á Agora í
Aþenu á gullöld Grikkja er að myndast möguleiki á að rétta upp hönd á
netinu þess í stað.
Netið býður upp á möguleika og mun gera það í auknum mæli eftir því sem
persónuvernd á
netinu þróast, til að auka stórum milliliðalaust lýðræði og gera það að
veruleika án þeirra
galla sem fylgja tíðum þjóðaratkvæðagreiðslum, þar sem kjósendur þurfa
að fara á kjörstað til að greiða atkvæði. Reynslan frá Sviss segir að
kjörsókn minnki þar sem of mikið umstang
fylgi því að fara oft á ári á kjörstað. Þessu breytir netið, líkt og
dæmi frá Bandaríkjunum
sýnir.
Kosningar á netinu í kjölfar upplýsinga- og tæknibyltinganna eru að verða að veruleika
og brýnt að kanna þegar í stað kosti þeirra og galla í samhengi við þróun milliliðalauss lýðræðis.
Persónuvernd.
Hættan er sú að tíðar atkvæðagreiðslur valdi því að fólk verði
leitt á því að taka þátt í
þeim, nenni ekki að fara á kjörstað oft eða nokkrum sinnum á ári.
Lausnin á þeim vanda og
fram hjá þeirri hættu er lýðræði á netinu. Við þróun og notkun netsins
við atkvæðagreiðslur
er brýnt að gæta fyllsta öryggis við persónuvernd og kanna til hlítar
allar leiðir til að tryggja
það í rafrænum kosningum. Gæta skal þess að áfram verði viðhafðar
hefðbundnar atkvæðagreiðslur til hliðar við netkosningar til að tryggja
að fólk sem sökum fátæktar, elli eða annarra aðstæðna getur ekki nýtt
sér netið hafi fulla aðkomu að kosningunum. Stefna skal að því
að allar þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram á netinu, samhliða
hefðbundnum kosningum eða
póstkosningum og síðar meir kosningar til Alþingis og sveitarstjórna.
Gætt að minnihlutahópum.
Mesta áhyggjuefnið er hvernig minnihlutahópum reiðir af við beint
lýðræði, og sérstaklega beint lýðræði á netinu. Tryggja þarf að engir
hópar verði út undan í þessari þróun enda
er tilgangurinn stóri að gera fólk að betri og ábyrgari borgurum. Tölur
sýna að þátttaka fólks
sem er fátækt og lítið menntað er minni en annarra í
þjóðaratkvæðagreiðslum, svo dæmi sé
tekið. Skoða þarf sérstaklega hvernig tryggja má að kjör og aðgengi
tiltekinna minnihlutahópa að samfélaginu og ákvarðanatöku innan þess
versni ekki í milliliðalausu lýðræði heldur
batni.
Óhófleg áhrif fjármagnsins.
Meginviðfangsefni stjórnmálastarfsins er að komast að því hvaða
lausnir flestir telja
bestar og séu til mestra hagsbóta. Einfaldast er að spyrja fólkið að
því beint í stað þess að fela
það nokkrum fulltrúum þess. Beint lýðræði upprætir óhófleg áhrif
fjársterkra og háværra
hagsmunaafla sem oft hafa mikil áhrif á kjörna fulltrúa
stjórnmálaflokkanna, ekki síst þegar
litið er til Íslands þar sem bókhald flokkanna er lokað og fjárreiður
þeirra leyndarmál, í því
efni vísa flutningsmenn í frumvarp Jóhönnu Sigurðardóttur alþingismanns
um fjárreiður
flokkanna á 128. þingi. Miklu erfiðara er að hafa áhrif á kosningu
heillar þjóðar enda erfitt
að múta þjóð og rannsóknir frá Bandaríkjunum og Sviss sýna fram á að
fjársterk hagsmunasamtök mega sín mun minna í þjóðaratkvæðagreiðslum en
í beinum áhrifum á kjörna fulltrúa.
Fjölmiðlar og borgarar landsins eiga skýlausa kröfu á að vita hvaða
stórfyrirtæki hafa styrkt
flokkanna og sjá þannig svart á hvítu hver ítök þeirra eru í viðkomandi
flokki.
Leynd og pukur með fjármál flokkanna grafa undan tiltrú almennings
á stjórnmálum og
stjórnmálamönnum og þar með lýðræðinu. Það er ekki hægt að byggja upp
öflugt samfélag
nema við búum við öflugt lýðræði. Ríki leynd yfir fjárreiðum
stjórnmálaflokka er líklegt að
það dragi úr trausti almennings gagnvart lýðræðislega kjörnum fulltrúum
þjóðþinga og ekki
síður gagnvart stofnunum samfélagsins, sem hafa umboð löggjafarvaldsins
til að sinna eftirliti með leikreglum samfélagsins. Milliliðalaust
lýðræði er leiðin til að minnka verulega áhrif
fjármagnseigenda í samfélaginu og færa valdið til fólksins
milliliðalaust. Vald peninganna
í pólitíkinni hefur aldrei verið meira en nú. Mikilvægt er að minnka
það og tryggja heilbrigða og eðlilega stjórnarhætti þar sem
almannahagsmunir ráða för en ekki hagsmunir valdamikilla
sérhagsmunahópa.
Ísland í fararbroddi.
Þegar litið er til framþróunar lýðræðisins er gagnlegt að vitna til
orða Jóns Baldvins
Hannibalssonar sendiherra og fyrrum alþingismanns jafnaðarmanna:
„Íslendingar ættu að
geta hugsað sér að verða tilraunastofa í frekari þróun lýðræðislegra
stjórnarhátta vegna lýðræðishefðar okkar, menntunarstigs og fámennis
þjóðarinnar sem ætti að auðvelda að láta
tilraunina heppnast. Lýðræði okkar er í grundvallaratriðum vanburðugt
og ófullkomið vegna
þess að við höfum aldrei í lýðveldissögunni notið þeirra
grundvallarmannréttinda sem felast
í jöfnum atkvæðisrétti, einn maður eitt atkvæði, né heldur notið þess
að geta ráðið persónuvali í kosningum. Af þessum sökum er vafalaust
kominn tími til að endurmeta reynsluna og
hugsa stærra. Hugmyndir um að nýta upplýsingatækni og miðlun í
tilraunum með þjóðaratkvæðagreiðslur og beina þátttöku almennings, með
minna vægi fulltrúalýðræðisins, eru fyllilega tímabærar og mjög
áhugaverðar. Tilgangurinn er auðvitað að auka ábyrgð og sjálfsaga
kjósenda, þeir yrðu að taka beina ábyrgð á afleiðingum gerða sinna með
slíku vali. Það væri
verið að styrkja þá sem stoð lýðræðisins sem byggist ekki aðeins á
réttindum heldur líka
skyldum.“ (Jón Baldvin Hannibalsson, Mbl. 25. apríl 1997.)
Jafn atkvæðaréttur.
Um leið og við eflum beint lýðræði er nauðsynlegt að jafna
atkvæðaréttinn til fulls og gera
Ísland að einu kjördæmi. Fyrir því eru engin rök að atkvæði allra
Íslendinga séu ekki jafngild. Misjafnt vægi atkvæða er ekkert annað en
skýlaust mannréttindabrot og svartur blettur
á stjórnmálum landsins. Jafn atkvæðisréttur er þó fyrst og fremst
spurning um mannréttindi
og með því að gera landið að einu kjördæmi væri tryggt að allir í
landinu hefðu nákvæmlega
sömu möguleika á að hafa áhrif á stjórn landsins, því að öll atkvæði
væru jafnþung.
Stefna ætti að því um leið og stigin yrðu fyrstu skref í átt til milliliðalauss lýðræðis að
atkvæðavægi yrði jafnt með því að landið yrði gert að einu kjördæmi.
Lýðræðisform framtíðarinnar.
Ef lýðræði er skilgreint þannig að fólkið skuli ráða, þá er
milliliðalaust lýðræði mun nær
upprunanum en það lýðræðisfyrirkomulag sem tíðkast hefur víðast hvar og
felur í sér kosningar til löggjafar- og eða framkvæmdarvalds á nokkurra
ára fresti. Til að taka nýlegt íslenskt
dæmi um raunverulegt lýðræði má nefna atkvæðagreiðsluna sem átti sér
stað í Reykjavík
fyrir tveimur árum um framtíðarstað flugvallarins í Vatnsmýrinni. Sú
atkvæðagreiðsla var
merkileg tilraun í milliliðalausu lýðræði og líklegt er að hún gefi
tóninn fyrir innleiðingu
beins lýðræðis á sveitarstjórnarstiginu, þar sem það á allra best við
og er líklegast til að taka
út þroska sem lýðræðisform framtíðarinnar.
Tæknin hefur breytt eðli og inntaki lýðræðisins. Nú er
einstaklingurinn hjá jafn vel upplýstri þjóð og Íslendingar eru þess
umkominn að veita álit sitt og umsögn, nánast hvenær sem
er í krafti þekkingar sinnar og hæfni. Menntabyltingin og aðgengi að
upplýsingum gerir þetta
að veruleika og á að fleyta okkur frá fulltrúalýðræði síðustu alda til
milliliðalausrar þátttöku
borgaranna sjálfra við stjórnun samfélagsins.
Fylgiskjal.
Vald fólksins.
(Morgunblaðið – ritstjórnargrein,
11. febrúar 2004.)
Lýðræði er án efa sú stjórnskipun sem leitt hefur til mestrar farsældar og framfara. Það
fer ekkert á milli mála hvað átt er við með lýðræði. Orðið er gagnsætt og merkir að valdið
sé fólksins: almenningur ræður. Útfærsla lýðræðis hefur hins vegar verið með ýmsu móti og
það hefur þróast hægt og bítandi í aldanna rás. Í upphafi var atkvæðisrétturinn þeirra sem
valdið höfðu en smám saman varð atkvæðisrétturinn víðtækari, hætti til dæmis að vera
bundinn við eignir, kynferði eða kynþátt, eftir því hvar er borið niður. Þetta voru breytingar
sem ekki gerðust þrautalaust.
Þróun lýðræðis lýkur hins vegar ekki einn góðan veðurdag og
sennilega á það við um flest
lýðræðisríki heims að hægt er að gera betur í að færa valdið til
fólksins. Við búum við svokallað fulltrúalýðræði á Íslandi sem felst í
því að kjósendur kjósa sér fulltrúa til setu á
Alþingi og fara þeir með valdið fyrir hönd umbjóðenda sinna. Það er ef
til vill einföldun en
segja má að kjósandinn hafi valdið á fjögurra ára fresti en þess á
milli fara aðrir með vald
hans.
Samfylkingin lagði fram tillögur um breytingar á stjórnarskránni á Alþingi í haust og
fjallar Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, um þær í grein í Morgunblaðinu
í gær. Ein tillaga flokksins er að í „stjórnarskrá verði mælt fyrir um þjóðaratkvæðagreiðslu
þannig að tiltekinn hluti landsmanna geti krafist hennar“. Þessa tillögu rökstyður Össur svo:
„Í nútímalýðræði verða borgararnir að eiga kost á því að segja álit sitt á þeim málum sem
mestu varða með öðrum hætti en einungis að kjósa fulltrúa á Alþingi á fjögurra ára fresti. Í
stefnumótun Samfylkingarinnar um lýðræði var það því ein meginniðurstaða að nauðsynlegt
væri að rýmka rétt þegnanna til að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslu við tilteknar aðstæður.
Svipuð viðhorf er að finna í öðrum flokkum og áhersla á þau fer vaxandi. Færi svo að
Samfylkingin tæki þátt í endurskoðun á stjórnarskránni er þetta t.d. meðal þeirra atriða sem
flokkurinn legði einna þyngsta áherslu á af þeim hugmyndum sem Samfylkingin kynnti í
tillögunni sem hún flutti í haust í tilefni af heimastjórnarafmælinu.“
Össur hefur áður fjallað um það, meðal annars á síðum Morgunblaðsins í apríl 2002, að
hann vilji efla lýðræðið og sérstaklega nefnt að tæknin bjóði upp á „stórkostlegustu framfarir
í lýðræðisþróun veraldarinnar frá því almenningur fékk almennan rétt til að kjósa sér fulltrúa
til þjóðþinganna“.
Þessi ummæli eru í anda þeirra hugmynda sem Morgunblaðið hefur sett fram um
milliliðalaust lýðræði og eiga rætur að rekja til sérstaks fylgiblaðs sem fylgdi blaðinu vorið
1997 og var þýðing rækilegrar umfjöllunar sem birst hafði í vikuritinu The Economist
skömmu áður. Nú er svo komið að tæknin býður upp á það að hægt er að ganga til kosninga
með mun minni fyrirhöfn en áður og upplýsingar eru kjósendum jafnaðgengilegar og hinum
kjörnu fulltrúum. Almenningur getur því hæglega tekið málefnalega afstöðu til flókinna og
umdeildra mála. Það er því tímabært að þessi mál verði tekin til endurskoðunar og lýðræðið
eflt.