Spurningar

Expand all Collapse all

• Upphaf lýðræðis

  Grikkir voru fyrstir til að nota hugtökin stjórnmál og lýðræði. Í Aþenu til forna vildu borgararnir ekki hafa konunga yfir sér og því samþykktu þeir að hafa lýðræði sem stjórnarfyrirkomulag. Borgararnir sem áttu að ráða voru karlar, 18 ára eða eldri. Aþena var þrælasamfélag og eingöngu frjálsir menn máttu taka þátt í stjórnun ríkisins. Konurnar máttu ekki kjósa því þeirra hlutverk var að fæða sveinbörn.Í dag hafa bæði karlar og konur rétt á að taka þátt í stjórnun samfélagsins á Grikklandi.

• Lýðræðisþróun á vesturlöndum

  Þróun til fulltrúa lýðræðis samtímans hófst í Evrópu fyrir um 200 árum. Hugmyndirnar voru um almenn mannréttindi. Þær leiddu til byltinga í Norður-Ameríku (1776) og Frakklandi (1789). Árið 1874, um hundrað árum eftir að almenningur í Evrópu hafði krafist aukinna réttinda, fengu Íslendingar fyrstu stjórnarskránna frá Dönum. Þegar alþingi var endurreist árið1845 var kosningarréttur innleiddur en mjög ströng skilyrði voru sett fyrir honum. Aðeins karlar, 25 ára og eldri sem áttu einhverjar eignir máttu kjósa. Konur og fátæklingar höfðu ekki kosningarétt. Kosningarétturinn hefur tekið miklum breytingum frá því að hann komst fyrst á og nú eiga allir íslenskir ríkisborgarar 18 ára og eldri rétt á að kjósa í Alþingis- og sveitarstjórnarkosningum.
  

• Hver er munurinn á beinu lýðræði og fulltrúa lýðræði?

  Í beinu lýðræði eru málefni borin beint undir alla þegnana sem kjósa um hvaða leið þeir vilja fara. Í óbeinu lýðræði (fulltrúa lýðræði) velur fólkið nokkra fulltrúa sem taka pólitískar ákvarðanir fyrir hönd þess.

• Hvernig lýðræði er stundað á Íslandi?

  Á Íslandi er fulltrúalýðræði, en þó með þeim möguleika, að hægt er að boða til þjóðaratkvæðslu. Þjóðaratkvæðagreiðsla er beint lýðræði, því að í henni kýs fólk beint og milliliðalaust um eitthvert tiltekið mál. Ísland er nú þegar með vísi að beinu lýðræði í því að við kjósum æðsta embættismann þjóðarinnar, forsetann, í beinum og milliliðalausum kosningum.
  

• Hvernig er stjórnskipan Íslands

  Á Íslandi eru lögin sem segja til um stjórnun landsins skráð í stjórnarskrá, en þau eru æðri öllum öðrum lögum í landinu. Alþingi setur fjölmörg lög á hverju ári. Stundum heyrast raddir um að einhver lög eða frumvörp til laga standist ekki og að þau brjóti í bága við stjórnarskrá landsins. Þegar ágreiningur kemur upp fjalla dómstólar um málið og kveða upp úrskurð um hvort tiltekin lög eða lagaframkvæmdir brjóti í bága við stjórnarskrána. Í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins er fjallað um stjórnaskipan lýðveldisins og hvernig ríkinu skuli stjórnað.

• Hvert er hlutverk forseta Íslands?

  Forseti Íslands er æðsti embættismaður ríkisins og sameignartákn Íslendinga. Forsetinn er fulltrúi lands og þjóðar gagnvart umheiminum. Þá hefur hann mikilvægu hlutverki að gegna við stjórnarmyndanir og ef stjórnarkreppa kemur upp þá getur forsetinn skipað utanþingsstjórn. Forsetinn getur einnig beitt neitunarvaldi á lög og ver þá vísa þeim til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þannig á forsetinn að virka sem öryggisventill fyrir þjóðina. Forsetinn þarf ávallt að gæta fyllsta hlutleysis í störfum sínum. Neitunarvaldinu hefur aðeins einu sinni verið beitt, það gerði Ólafur Ragnar Grímsson, er hann beitti neitunarvaldi á lög um fjölmiðla. Margir telja að hann hafi ekki gætt hlutleysis og þar gróflega misbeitt embætti sínu fyrir bakhjarla forsetaframboðs síns, eigendur Norðurljósa nú 365 miðla.
  

• Hvað er rafrænt lýðræði (e-democracy)?

  Ef litið er á hvað orðin þýða þá gæti orðið rafrænt staðið fyrir upplýsingakerfi sem flytja eða geyma gögn og upplýsingar á stafrænum miðlum. Upplýsingatækni (UT) felur til dæmis í sér tölvunotkun, skrifstofusjálfvirkni, fjarskipti og stjórnunartækni og tekur til fjölbreyttra stafrænna verkfæra fyrir ákvarðanatöku, stefnumörkun og stjórnun.
  
  Lýðræði er oftast skilgreint sem stjórnarfyrirkomulag þar sem valdið er hjá almenningi. Hann getur notað valdið milliliðalaust í beinu lýðræði eða framselt það eins og í fulltrúalýðræði. Einkenni lýðræðiskerfa, og forsendur þess að það nái að þjóna hagsmunum almennings, eru einkum jafnrétti, þátttökuréttur og virk þátttaka, óhindraður aðgangur að upplýsingum og upplýstur skilningur, tjáningarfrelsi og áhrif á dagskrá mála, opnar kosningar og félagafrelsi.
  
  Rafrænt lýðræði mætti þá skilgreina sem virka framkvæmd lýðræðis með hjálp upplýsingatækni, í stjórnmálum á ólíkum stjórnsýslustigum og í hnattrænum málum.

• Er fulltrúalýðræði hentugasta stjórnarfyrirkomulagið?

  Því fer hins vegar fjarri að fulltrúalýðræði hafi alltaf verið talið sjálfsagt af hálfu þeirra sem vildu þó hafa lýðræðið sjálft í heiðri. Þannig var einn helsti frumkvöðull lýðræðishugsjónar á 18. öld, franski heimspekingurinn Jean-Jacques Rousseau, svarinn andstæðingur fulltrúalýðræðis. Í bók sinni Um samfélagssáttmálann (Du contrat social) mótmælir hann því að nokkrum manni leyfist að afhenda öðrum hlutdeild sína í fullveldinu, það er að segja að hver og einn ætti að taka beinan þátt í setningu laga (þó mætti kjósa fulltrúa sem skyldi framkvæma lögin). Rousseau gerði sér grein fyrir því að í stórum ríkjum væri erfitt að koma slíku kerfi fyrir, og því taldi hann að borgríki eins og borgin Genf í Sviss, þar sem hann var sjálfur uppalinn, væru þau ríki sem best tryggðu lýðræðisréttindi og skilgreindu skyldur fólks